Loãng xương

Loãng xương còn có nghĩa là “xốp xương”. Căn bệnh này ảnh hưởng đến hơn 2 triệu người dân Mỹ. Thông thường, cả hai giới tính đều phải chịu đựng tình trạng suy giảm khối lượng xương sau tuổi 40, nhưng phụ nữ có nguy cơ bị loãng xương cao hơn. Có nhiều yếu tố dẫn đến việc mất xương trầm trọng nhưng loãng xương ở thời kỳ mãn kinh là thường hay gặp nhất. Có khoảng ¼ phụ nữ mãn kinh bị loãng xương.

Mặc dù toàn bộ khung xương có thể liên quan đến loãng xương trong giai đoạn mãn kinh nhưng mất xương thường xảy ra ở cột sống, xương chậu và các xương sườn. Các xương này rất nhạy cảm với cảm giác đau, dễ dị dạng và dễ rạn nứt vì chúng phải chịu đựng trọng lượng của cơ thể. Ít nhất 1.5 triệu ca rạn nứt xương xảy ra hằng năm là kết quả của loãng xương. Trong đó có 250 nghìn ca rạn nứt xương chậu, là những rạn nứt nặng nề. Tỉ lệ chết trong rạn nứt xương chậu là 12% đến 20% và sẽ sứu sống được phân nửa nếu được điều trị sớm và lâu dài trong bệnh viện. Gần 1/3 phụ nữ và 1/6 nam giới sẽ bị rạn nứt xương chậu trong suốt cuộc đời họ.

Các yếu tố nguy cơ loãng xương chính ở phụ nữ 

Một số điều kiện dẫn đến loãng xương ở phụ nữ là:

• Mãn kinh
• Người da trắng hay người châu Á
• Có tiền sử gia đình
• Xương ngắn và nhỏ
• Người gầy
• Ăn thiếu calci
• Không hoạt động.
• Phụ nữ không mang thai (chưa bao giờ mang thai)
• Cắt bỏ dạ dày hoặc ruột non
• Điều trị với corticoide lâu dài
• Dùng thuốc chống co giật lâu dài
• Cường năng tuyến cận giáp
• Cường giáp
• Hút thuốc lá
• Nghiện rượu nặng

Loãng xương liên quan đến cả khoáng chất (vô cơ) và không khoáng chất (chất cơ bản của xương, bao gồm chủ yếu là các protein) thành phần cấu tạo xương. Điều này có nghĩa là loãng xương không chỉ thiếu calci mà còn thiếu khoáng chất khác. Thực tế, việc thiếu hụt calci ở người trưởng thành dẫn đến tình trạng khác là nhuyễn xương hay “mềm xương”, căn bệnh này chỉ liên quan đến việc thiếu calci. Ngược lại, xương trong bệnh loãng xương chịu đựng sự thiếu hụt cả calci và các khoáng chất khác, đồng thời có sự giảm khối lượng xương (chất cơ bản của xương). Chất cơ bản xương đóng vai trò rất quan trọng trong việc duy trì cấu trúc xương.

Chuyển hóa calci

Xương là một mô sống vận động luôn luôn bị phá hủy và tái tạo lại, ngay cả ở người trưởng thành. Bình thường sự chuyển hóa xương phụ thuộc vào sự tác động qua lại phức tạp của nhiều yếu tố dinh dưỡng và nội tiết tố. Gan và thận cũng có ảnh hưởng thường xuyên. Mặc dù có đến hơn 24 chất dinh dưỡng cần thiết cho xương chắc khỏe tối ưu, nhưng calci và vitamin D là những yếu tố quan trọng nhất. Tuy nhiên, nội tiết tố nữ đóng vai trò thiết yếu bởi vì estrogen hỗ trợ quá trình hợp nhất calci trong xương.

Yếu tố nội tiết tố

Nồng độ calci trong máu phải được duy trì một cách nghiêm ngặt với một giới hạn hẹp. Nếu nồng độ calci máu bắt đầu giảm, tuyến phó giáp sẽ giảm tiết calcitonin. Nếu nồng độ calci máu bắt đầu tăng, sẽ giảm tiết nội tiết tố phó giáp và tăng tiết calcitonin. Để hiểu được bệnh loãng xương thì cần phải biết cơ chế tăng nội tiết tố phó giáp (parathyroid hormone: PTH) và giảm calcitonin liên quan như thế nào với nồng độ cacium huyết tương.

Trước tiên, nội tiết tố phó giáp làm tăng nồng độ calci huyết tương bằng cách gia tăng hoạt động của tế bào hủy xương. Nội tiết tố này còn làm giảm bài tiết calci ở thận và tăng hấp thu calci ở ruột. Tại thận, nội tiết tố phó giáp tăng chuyển hóa 25-OHD3 thành 1,25-(OH)2D3.

Một giả thuyết cho rằng có mối liên quan giữa việc mất xương và sự thiếu hụt estrogen. Sự thiếu hụt estrogen làm cho các tế bào hủy xương trở nên nhạy cảm hơn với nội tiết tố phó giáp. Kết quả là gia tăng việc hủy xương, mà sự hủy xương này làm tăng nồng độ calci trong máu. Khi calci trong máu tăng dẫn đến việc giảm nồng độ nội tiết tố phó giáp, điều này làm giảm nồng độ vitamin D có hoạt tính và tăng bài tiết calci. Bằng chứng hỗ trợ cho giả thuyết này là sự giải thích tin cậy nhất.

Chế độ ăn trong việc duy trì xương khỏe mạnh 

Để ngăn ngừa bệnh loãng xương cần gia tăng chế độ ăn có calci và dùng các chế phẩm bổ sung calci. Lời khuyên này có vẻ không cần thiết trong một số trường hợp. Loãng xương không chỉ do thiếu hụt calci trong chế độ ăn. Nó liên quan đến cả yếu tố nội tiết tố, lối sống, chế độ dinh dưỡng và môi trường. Một kế hoạch toàn diện bao hàm các yếu tố này cung cấp cách bảo vệ tốt nhất chống lại sự phát triển của bệnh loãng xương. 

Mục tiêu chính của chế độ ăn giúp điều trị và ngăn ngừa bệnh loãng xương là:

Duy trì đủ khối lượng khoáng chất 

Ngăn ngừa sự mất protein của chất cơ bản xương và các thành phần cấu trúc xương khác.

Đảm bảo việc tái tổ chức lại các vùng xương bị phá hủy một cách tốt nhất. 

Người ta lưu ý nhiều yếu tố gây loãng xương liên quan đến chế độ ăn – ăn thiếu calci, nhiều phosphore, nhiều protein, nhiều acid/tro, thiếu hụt một vài khoáng chất. Để giúp làm chậm việc mất xương, người ta đề nghị chế độ ăn giàu calci. 

Người ăn chay có nguy cơ mắc bệnh loãng xương thấp hơn. Sự khác biệt về khối lượng xương ở người ăn chay và ăn thịt không có ý nghĩa trong các thập niên trước đây (thập niên thứ ba, thứ tư và thứ năm), nhưng ở các thập niên sau này, sự khác biệt này càng ngày càng rõ rệt. Việc giảm nguy cơ mắc bệnh loãng xương ở người ăn chay trước tiên không phải bởi vì tăng khối lượng xương mà bởi vì giảm sự mất xương.

Có lẽ người ăn chay ít có nguy cơ mắc bệnh loãng xương la nhờ chế độ ăn ít đạm. Chế độ ăn nhiều protein và nhiều phosphate đi kèm với việc gia tăng bài tiết calci trong nước tiểu. Mỗi ngày tăng protein từ 47 đến 142 gram thì làm tăng gấp đôi lượng calci bài tiết qua nước tiểu. Chế độ ăn nhiều protein trong cộng đồng nước Mỹ có thể là một yếu tố có ý nghĩa trong việc gia tăng số người bị bệnh loãng xương tại quốc gia này.

Dùng đường tinh luyện là một yếu tố khác trong chế độ ăn làm gia tăng sự mất calci trong cơ thể. Sau khi dùng đường thì lượng calci bài tiết trong nước tiểu tăng. Mỗi ngày một người Mỹ tiêu thụ trung bình khoảng 150 gram sucrose cộng thêm các đường đơn tinh luyện khác, và một ly nước giải khát có carbonate với nhiều phosphate. Vì vậy không có gì kinh ngạc khi nhiều phụ nữ ở đất nước này bị loãng xương. Khi chúng ta xem xét yếu tố lối sống, chúng ta sẽ hiểu tại sao loãng xương là vấn đề y khoa chính yếu. 

Ngăn ngừa và điều trị với các chế phẩm bổ sung calci

Các chế phẩm bổ sung calci giúp giảm việc mất xương ở phụ nữ tuổi mãn kinh. Phụ trong thời kỳ kinh nguyệt và phụ nữ trong giai đoạn mãn kinh không được điều trị thay thế bằng nội tố, sẽ mắc bệnh loãng xương một cách rõ ràng.